Five Easy Pieces er kvikmynd frá 1970 sem fjallar um fyrrum undrabarnið Robert Dupea (leikinn af Jack Nicholson) sem hefur gefið upp feril sinn í tónlist og vinnur nú á sem verkamaður í olíubransanum. Hann býr með konu sinni Rayette, sem er gengilbeina á veitingastað. Dag einn heyrir Robert að faðir hans sé við dauðans dyr og því verður Robert að keyra heim á æskustöðvarnar til þess að hitta hann. Í leiðinni hittir hann menntuðu fjölskylduna sína sem hann yfirgaf í fortíðinni með tilheyrandi spennu fyrir alla aðila.
Five Easy Pieces er fullkomið dæmi um fyrsta flokks persónusköpun í kvikmynd og er söguþráður myndarinnar aukaatriði. Persónan sem fjallað er um er einangraður utangarðsmaður sem skortir alla stefnu í lífinu. Í gegnum alla myndina er gefið í skyn að ef hann hefði ekki yfirgefið feril sinn á píanóinu þá hefði hann notið ótrúlegrar velgengni í lífinu. Aftur á móti ákvað hann að skilja eftir fjölskyldu sína og hið góða líf sem tónlistin hefði getað lofað honum. Jack Nicholson nær að túlka öll einkenni sem manneskjur með sköpunarhæfileika sýna oft - en persónan sem hann túlkar er hins vegar hætt að skapa nokkurn hlut. Þrjú einkenni sýna þetta sérstaklega:
Í fyrsta lagi er Robert alltaf utangarðsmaður sama hvaða samfélagi hann tilheyrir. Hann hefur yfirgefið tónlistarsamfélagið og stétt fjölskyldu sinnar og reynir í staðinn að finna sinn samastað meðal verkamannastéttarinnar með öllu tilheyrandi (hlustar á kántrítónlist, drekkur bjór og eltist við konur). Það er samt morgunljóst að hann er tilheyrir ekki þessu samfélagi, ekki frekar en hann tilheyrði umhverfinu sem hann ákvað að yfirgefa. Í raun er það er ólíklegt að hann myndi geta tilheyrt nokkru samfélagi svo vel sé.
Annað persónueinkenni sem er lýsandi fyrir Robert er einfeldni hans. Hann hegðar sér alltaf í samræmi við þær tilfinningar sem hann finnur fyrir í augnablikinu og sýnir mikið skap ef honum svo sýnist (sbr. fræga atriðið á veitingastaðnum sem ég sýni hérna í lokin). Skv. þeim heimildum sem ég las er þetta dæmigert fyrir skáld, einhver stakk upp á að þetta gæti verið vegna þess að skáld þurfa að vera óbæld í hugsun og hegðun til að geta komið fram með nýjar hugmyndir.
Þriðja einkennið sem er dæmigert fyrir frjóar manneskjur skáld er hvað Robert er óöruggur. Margir sem vinna á skapandi sviðum er mjög óöruggir um hæfileika sína (sbr. hina algengu hugmynd um að skáld og rithöfundar séu aldrei alveg ánægðir með verk sín). Þetta er kannski ástæðan fyrir því að Robert endaði sem verkamaður; vegna þess að hann var aldrei viss um að hæfileika sína til að byrja með. Þegar Robert er að tala við föður sinn í lok myndarinnar segir hann líka að þeir viti báðir að Robert hafi enga hæfileika sem er ekki í samræmi við skoðanir neinna annarra og sýnir best hvað Robert. er óöruggur um sjálfan sig.
Þegar upp er staðið er þessi mynd frábært dæmi um það hvernig Jack Nicholson er einfaldlega bestur og er ótrúlegt hvernig hann nær að fanga persónuna sína.
Takið sérstaklega eftir línunni hans hérna í lokin: "Yeah, well, I didn't get, did I?" Robert er maður sem fær aldrei það sem hann vill.
You know, you're watching the show, you're into the story. You know, there's like 5 minutes left and you realize "Hey! They can't make it! Timmy's still stuck in the cave. There's no way they wrap this up in 5 minutes!". I mean the whole reason you watch a TV show is because it ends. If I want a long, boring story with no point to it, I have my life.
- Jerry Seinfeld
Frá því að leikstjórinn David Lynch lauk við Eraserhead árið 1977 sáu áhorfendur ekki margar kvikmyndir frá Lynch í svipuðum stíl næstu árin. Næsta verk leikstjórans var hin tiltölulega mainstream The Elephant Man og í kjölfarið hin misheppnaða Dune frá 1984. Árið 1997 hófst loks endurkoma Lynch í hina súrrealísku draumaveröld með Lost Highway, svo Mulholland Drive frá 2001 og að lokum Inland Empire frá 2006 (sem mér fannst of langt gengin sbr. fyrri pistil minn um Lynch). Líklega nær stíll leikstjórans hápunkti með Mulholland Drive sem ég ætla að fjalla um í þessum pistli.
Rétt eins og með aðrar myndir frá Lynch er erfitt að útskýra söguþráð myndarinnar svo vel sé. Þó er hægt að gera grein fyrir tveimur aðalpersónum. Í upphafi myndarinnar sjáum við dökkhærða konu flýja sitt eigið morð með aðstoð tilviljanakennds bílslyss sem skilur morðingja hennar eftir dauða. Blóðug og dösuð finnur hún auða íbúð og ætlar að setjast þar að. Stuttu síðar sjáum við ljóshærða konu, Betty, lenda í Los Angeles í von um að ná frama sem leikkona í Hollywood. Leiðir þessara tveggja kvenna skarast þegar Betty gengur í nýju íbúðina sína og finnur dökkhærðu konuna í sturtu. Í ljós kemur að sú dökkhærða hefur tapað öllu langtímaminni sínu eftir bílslysið og Betty ákveður að aðstoða hana í leit sinni að sjálfri sér.
Ásamt þessum konum er fjöldinn allur af persónum sem virðast eiga að hafa varanlegt hlutverk í myndinni en koma svo aldrei aftur fyrir. Ein undantekning er dökkhærður leikstjóri sem við sjáum á fundi með vafasömum en valdamiklum mönnum sem vilja troða óþekktri leikkonu í nýjustu myndina hans. Þessi leikstjóri á síðar eftir að tengjast konunum tveimur en óljóst er hvort sú tenging gerist í draumaheimi þeirra eða raunveruleikanum. Dæmi um aðra "aukaleikara" er dularfullur leigumorðingi, tvær rannsóknarlöggur sem virðast klipptar úr bandarískum lögguþætti og ógnvekjandi róni sem gefur mönnum hjartaáfall.
Í upphafi hafði Lynch ætlað að gera sjónvarpsþátt um þetta efni og er myndin að stórum hluta byggð á því sem átti að vera upphafsþátturinn. Miðað við það sem gerðist í seinni þáttaröðinni af Twin Peaks er kannski bara gott að ekkert varð úr þessum þætti. Það er hins vegar greinilegt að margar persónur sem áttu að verða hluti af landslagi þáttanna voru klipptar út þegar þátturinn var gerður að bíómynd. Aðdáendur myndarinnar myndu segja að Lynch hefði tekist að breyta þessu í kost en ekki galla þar sem allar hálfkláruðu persónurnar og sögurnar sköpuðu heillandi andrúmsloft sem varð einkennandi fyrir myndina. Það voru samt vonbrigði fyrir mig þegar myndin var við það að klárast að það yrði ekki einu sinni gerð tilraun til að tjasla lausu endunum saman. Í kjölfarið fór ég að velta fyrir mér hvort það væri í lagi fyrir leikstjóra að sleppa einfaldlega söguþræðinum og raða bara saman mörgum áhugaverðum atriðum og persónum og kalla útkomuna svo draumaveröld.
Nú hef ég ekkert byrjað að þreifa á hugsanlegri merkingu myndarinnar. Sumir hafa útskýrt söguþráðinn með því að raða atriðunum í öðruvísi röð og að líta á sumt sem einfalda drauma og annað ekki (mæli með þessari vefsíðu ef lesandi hefur áhuga á þessum pælingum). Þrátt fyrir þessa spurningu hvort myndin hafi einhverja merkingu er hún samt afskaplega flott. Hún er ekki á neinum tímapunkti leiðinleg og reynir aldrei á þolrifin eins og hin þriggja tíma Inland Empire. Sum atriðin eru svo alveg sérstaklega minnisstæð eins og hjá mafíósanum Mr. Roque og í hinum drungalega Club Silencio.
Þegar upp er staðið minnir myndin mig á vel samið popplag sem virðist sérstaklega djúpt á yfirborðinu en hefur svo enga merkingu þegar rýnt er í textann. Lynch finnst greinilega eins og textinn skipti ekki öllu máli.
Eftirfarandi færsla er stutt hugleiðing um greinina No coincidence, no story eftir David Bordwell.
Tilviljun?
Í greininni sem er til umfjöllunar er fjallað um áhrif tilviljana á söguþráð kvikmynda og tegunda af skáldskap. Taldar eru upp kvikmyndir af öllum tegundum (bæði annars flokks verk og verðlaunamyndir) sem eiga það sameiginlegt að nota áhrif tilviljanna á einum stað eða öðrum. Höfundur veltir í kjölfarið fyrir sér hvers vegna svona margar kvikmyndir nota tilviljanir og ólíklegar atburðarásir til þess að þoka söguþræðinum áfram, hvenær það er réttlætanlegt og hvers vegna það er oft litið niður á svoleiðis taktík. Í lokin minnist höfundur svo á leiðir til þess að láta tilviljanir hljóma trúverðugri gagnvart áhorfendum og hvernig hin svokölluðu örlög geta einnig gegnt veigamiklu hlutverki.
Eitt stærsta atriðið sem kemur fram í pistli Bordwells er að orsakatengsl í söguþræði eru nauðsynleg fyrir áhorfandann til þess að hann geti áætlað hvað gerist næst. Að öðrum kosti minnkar hluttekning áhorfandans með persónum myndarinnar og áhuginn á myndinni sjálfri minnkar. Einnig tekur hann fram að ef orsakatengsl eru fjarlægð algerlega og allur söguþráðurinn samanstendur af tilviljanakenndum atburðum stendur ekki eftir nein saga og þar af leiðandi ekki nein kvikmynd (sbr. nafn pistilsins). Þetta hljómar mjög rökrétt hjá höfundi og því leiðir að handritshöfundar verða að takmarka sig ef þeir ætla að nota tilviljanir á einhverjum tímapunkti. [Ath. þetta á ekki við um Monty Python.]
And now for something completely different!
Annað atriði sem mér fannst áhugavert er að það skiptir máli á hvaða tímapunkti tilviljunin kemur fram. Ef tilviljanir eru notaðar til þess að leysa þær hindranir sem aðalpersónan hefur þurft að glíma við eru áhorfendur síður líklegir til þess að fyrirgefa það. Hér held ég að höfundur sé að tala um deus ex machina þótt hann noti að vísu ekki þetta hugtak í pistlinum. Aftur á móti eru tilviljanir ásættanlegar þegar þær eru notaðar í byrjun myndar til að koma af stað átökum, eða þegar þær hafa verið vandlega undirbúnar. Dæmi um það er þegar tvær manneskjur hittast af tilviljun. Ef miklu púðri er eitt í að sýna manneskjurnar sitt í hvoru lagi áður en hittingurinn á sér stað þá lítur út fyrir að það sé eðlilegt að brautir þeirra skyldu skerast. Ef manneskjurnar hittast hins vegar skyndilega og án þess háttar undirbúnings þá getur myndin virkað óraunsærri fyrir vikið, jafnvel þótt viðburðurinn sé jafn ólíklegur í bæði skiptin.
Of all the gin joints, in all the towns, in all the world ...
Bordwell bendir einnig á eina snjalla aðferð til þess að lágmarka skaðann af því að beita áhrifum tilviljunarinnar. Ef einhver persóna í myndinni minnist á hversu ólíklegir atburðirnir voru þá eru áhorfendur líklegri til þess að samþykkja það. Frábært dæmi um þetta er í Casablanca (sjá mynd). Rómantískar myndir hafa líka fundið leið til þess að afsaka tilviljanir, þ.e. að benda á að örlögin hljóti einfaldlega að hafa haft hönd í bagga.
Umfjöllun Bordwells um þetta efni er langt frá því að vera tæmandi og í raun snertir hann áðeins toppinn á ísjakanum í pistli sínum. Þetta virðist þó vera áhugavert viðfangsefni sem hægt væri að skrifa langar ritgerðir um.
Hin upprunalega Insomnia er norsk kvikmynd frá 1997 sem fjallar um morðrannsókn í þorpinu Tromsø fyrir norðan heimskautsbaug. 17 ára stelpa er myrt og sænski sérfræðingurinn Jonas Engström er kallaður til ásamt norskum félaga sínum. Jonas er ekki vanur að vinna í miðnætursólinni og þjáist af algjöru svefnleysi. Í kjölfarið verða honum á hrikaleg mistök; hann skýtur norska kollega sinn í brjóstið og notar morðingjann sem blóraböggul. Þetta reynist erfitt þar sem morðinginn veit hvað gerðist, Jonas til mikilla óþæginda.
Jonas Engström
Eitt af helstu markmiðum leikstjórans var að skapa neo-noir mynd með ljós í staðinn fyrir myrkur sem aðaldriftkraft sögunnar. Þetta gekk algjörlega upp. Sjálfum fannst mér söguþráður myndarinnar fyrirfram hljóma mjög áhugaverður en það sem gerði myndina frábæra var túlkun Stellan Skarsgård1 á Jonas. Honum tókst vel að leika mann sem er að fara yfir um á mjög lúmskan hátt.
Þegar Insomnia kom út heillaði hún kvikmyndaheiminn svo mikið að fimm árum síðar var hún endurgerð af engum öðrum en Christopher Nolan (með Al Pacino og Robin Williams í aðalhlutverkum!) Endurgerðin gerist í Alaska en er svipuð og sú upprunalega fyrir utan einn grundvallarmun; í upprunalegu myndinni er aðalpersónan Jonas vond manneskja í gegn og algjör andhetja en í endurgerðinni er hann (Al Pacino) hins vegar góð manneskja í grunninn sem leiðist út í vonlausar aðstæður. Kannski var litið á þetta sem nauðsynlega breytingu til að ná til stærri markaðar áhorfenda.
Ég er venjulega ekkert hrifnari af bíómyndum sem koma frá öðrum stöðum en Hollywood. Hvað varðar Insomnia og endurgerðina var eitthvað öðruvísi. Í Hollywood útgáfunni var Al Pacino auðvitað fagmannlegur eins og alltaf en sænski leikarinn lék þetta á allt öðruvísi hátt (og að mínu mati var hann betri). Áhrif svefnleysisins voru ekki jafn augljós á honum og persónan virkaði á yfirborðinu í góðu ástandi, hann hækkaði aldrei róminn og var mjög yfirvegaður alla myndina. Samt sást greinilega að eitthvað var ekki í lagi hjá honum. Mér leist illa á marga aðra hluti í bandarísku úgáfunni, handritið og persónurnar voru margar miklu klisjukenndari. Þegar maður hugsar um myndina eftir á án þess að bera saman við norsku útgáfuna þá stendur ósköp lítið eftir í raun og veru - þótt það hafi samt ekki neitt verið beinlínis að myndinni. Þetta átti allavega alls ekki neitt skylt við neina neo-noir mynd eins og upphaflega myndin.
Creepy!
Auðvitað var endurgerðin samt mjög flott mynd enda big-budget verk með fyrsta flokks kvikmyndastjörnum. Það er samt bara eitt atriði sem mér finnst að hún hafi klárlega fram yfir þá upprunalegu; morðinginn í bandarísku (Robin Williams) er óhugnalegri og meira hrollvekjandi en í þeirri norsku. Þetta er kannski vegna þess hversu kunnuglegur Robin Williams er áhorfendum og það hefur líka áhrif að sjá hann í svona óvenjulegu hlutverki.2 Fæstir kannast hins vegar við norska leikarann (allavega ekki ég) og hann fær ekki svo margar mínútur á skjánum til að sanna sig hvort eð er.
Eftir stendur að hin upprunalega Insomnia er mjög áhugavert verk sem ég mæli með á meðan endurgerðin er ekki jafn spennandi og kannski frekar fyrir hörðustu aðdáendur Christopher Nolan.
Trailer fyrir 1997 útgáfuna:
1 Þessi Skarsgård hefur líka leikið í Hollywood, ég sá á imdb að hann lék líka t.d. einhvern prófessor í Good Will Hunting þótt ég muni reyndar ekkert eftir honum. 2 Á þessum tíma var Robin Williams að fikra sig áfram í óvenjulegum hlutverkum, sbr. floppið Death to Smoochy sem kom út sama ár.
National Lampoon's Christmas Vacation (eða Jólafjör í ömurlegri þýðingu imdb) er gamanmynd frá 1989 sem fjallar um tilraunir hins ástkæra eiginmanns Clark Griswold til þess að fagna jólunum með fjölskyldu sinni. Á einhvern hátt tekst honum hins vegar að klúðra öllu sem hægt er að klúðra, þar með talið að læsa sig uppi á háalofti, sprengja upp jólaskrautið, detta af þakinu og fá sérsveit lögreglunnar í heimsókn á sjálfan jóladag. Þrátt fyrir allt þetta tekst honum að halda sér gangandi, vitandi það að jólabónusinn - sem mun bjarga jólunum - er á leiðinni.
Einn af mest heillandi þáttunum við myndina eru allar litríkar persónurnar, þ.e.a.s. fjarskyldir ættingjar Griswold-fjölskyldunnar sem koma og heimsækja hana um jólin. Fyrir utan Randy Quaid sem er frábær í hlutverki bróðurs Eddie (hann lék einnig í National Lampoon's Vacation) inniheldur myndin heilan helling af litríkum karakterum, eins og til dæmis skrítnu tengdaforeldrasettin og allir furðulegu frændurnir og frænkurnar.
Bræðurnir
Myndin var fyrsta tilraun leikstjórans Jeremiah Chechik til þess að gera kvikmynd í fullri lengd en áður hafði hann bara unnið við auglýsingar. Roger Ebert, sem er ekki aðdáandi myndarinnar, skrifar í ritdómi að kannski sé hann ástæðan fyrir því að myndin var ekki svo góð. Ég tók hins vegar ekkert eftir lélegri leikstjórn en á hinn bóginn var ég aldrei mikið að spá í söguþræðinum. Það eru svo mörg góð atriði í myndinni að þrátt fyrir að þau tengist kannski ekki alltaf á alveg rökréttan hátt þá gleymist það fljótt í gamanmynd af þessu tagi.
Christmas Vacation er kannski svolítið klisjukennd bíómynd og örugglega ekki sú besta sinnar tegundar. Þrátt fyrir það er þetta ein af mínum uppáhalds gamanmyndum. Á tímabili horfði ég á hana fyrir hver einustu jól með systur minni og fannst hún alltaf jafn fyndin í hvert skipti. Ég er eiginlega orðinn hálf spenntur að kíkja á hana aftur núna fyrir þessi jól.
Jólin 2008 keypti ég kvikmyndapakka með þremur af fyrstu myndum leikstjórans Stanleys Kubricks. Þetta eru myndirnar Killer's Kiss, The Killing og Paths of Glory. Þrátt fyrir að að þær séu allar gamlar og svarthvítar fannst mér þær alls ekki svo leiðinlegar, samanborið við t.d. hina þriggja tíma Barry Lyndon (sem var samt ekki svo slæm).
Söguhetjan er til vinstri
Killer's Kiss er film noir frá 1955 sem fjallar um boxarann Davey sem er að ljúka ferlinum og samband hans við nágrannastúlku sína. Eitthvert kvöld þegar Davey er að fara að sofa heyrir hann öskur úr íbúð stúlkunnar. Þar sem hann lítur inn til þeirra um opinn glugga sér hann karlmann reyna að nauðga henni. Davey hleypur inn til þess að verja hana en þá er maðurinn stunginn af. Það sem eftir er af myndinni fjallar um samband stúlkunnar við Davey og tilraunir nauðgarans til þess að eyðileggja fyrir parinu.
Þessi kona lék ekki í mörgu fleiru
Þessi mynd er í raun fyrsta kvikmynd Kubricks ef litið er hjá verkinu Fear and Desire sem Kubrick dró snemma úr umferð og er erfitt að nálgast í dag. Áður en Kubrick hóf feril sinn sem kvikmyndagerðarmaður hafði hann unnið sem ljósmyndari hjá tímariti. Sumir gagnrýnendur þykjast sjá þetta í Killer's Kiss, m.a. vegna margra atriða sem eru skotin frá áhugaverðum sjónarhornum en eru samt alltof statísk. Myndin er frekar stutt, aðeins rétt yfir klukkutími, og sýnir vel merki að Kubrick, sem skrifaði, framleiddi og leikstýrði myndinni, er frekar óreyndur. Hún er samt langt frá því að vera viðvaningslega gerð, sérstaklega ef litið er til þess að Kubrick hafði slappa leikara, fáa aðstoðarmenn, aðeins réttindi að þremur lögum og lítið fjármagn.
Þettaer mynd sem væri líklega löngu gleymd ef hún væri ekki eftir jafn þekktan leikstjóra. Þótt hún geri ekki neitt annað veitir hún áhorfendum innsýn inn í leikstjórann Kubrick og hvernig fyrstu myndir svoleiðis snillings líta út.
Davey flýr undan nauðgaranum. Kubrick hafði líklega ekki efni á tónlist fyrir þetta atriði en mér finnst það samt heppnast ágætlega.
Þjófarnir leggja á ráðin
The Killing frá 1956 er öllu þekktari heldur en fyrri myndin sem ég fjallaði um. Ásamt því að vera film noir er þetta dæmigerð caper movie sem fjallar um hóp manna sem ætla að ræna veðhlaupasal og stinga af með 2 milljónir dollara. Eins og venjulega í myndum af þessari gerð fer eitthvað úrskeiðis og á endanum fer allt úr handaskolunum.
Ólíkt Killer's Kiss þá var þessi mynd ekki framleidd af Kubrick. Þar sem hann kom hér nýr inn á sjónarsviðið hafði hann ekki algjört listrænt vald yfir myndinni eins og í flestum öðrum verkum sínum. Hann varð því að sætta sig við að láta alvitran sögumann lesa yfir sumum atriðum sem seinni tíma gagnrýnendur hafa ekki verið hrifnir af. Engu að síður hlaut myndin þokkalega dóma þegar hún kom út og hefur að mestu leyti elst vel. The Killing hefur verið innblástur fyrir fjöldann allan af myndum og er þá helst að nefna Reservoir Dogs eftir Tarantino.
Upphaflegt handrit af myndinni var að mestu leyti skrifað af glæpasagnahöfundinum Jim Thompson. Þrátt fyrir það eignaði Kubrick sér heiðurinn að handritinu einhverra hluta vegna. Það veit enginn af hverju en mér dettur í hug að Kubrick hafi kannski bara alltaf átt erfitt með að vinna með handritshöfundum, sbr. rifrildið sem hann átti við í tengslum við Full Metal Jacket (þegar hann hreinlega rak manninn sem skrifaði bókina).
Þrátt fyrir allt mistókst myndinni að hala inn pening fyrir kvikmyndaverið. Einmitt þess vegna finnst mér hálf óskiljanlegt af hverju Kubrick fékk svona mörg tækifæri til þess að leikstýra risastórum verk í framtíðinni eins og t.d. Paths of Glory sem kom út aðeins ári síðar.Það er í raun gríðarlega sjaldgæft að menn fái tækifæri til þess að bæði leikstýramargmilljón dollara verkum ásamt því að hafa svo mikið listrænt frelsi að geta gert það sem þeir vilja. Í raun held ég að þetta sé það sem gerði Kubrick einstakan sem leikstjóra.
Trailer fyrir myndina:
Að lokum ætlaði ég að tala um Paths of Glory. Í þessari mynd fékk Kubrick að vinna með stjörnunni Kirk Douglas ásamt því að fá tækifæri til þess að nota mjög mikið fjármagn. Það má segja að þessi mynd hafi verið sú sem gerði Kubrick loksins að alvarlegum kvikmyndagerðarmanni.
Myndingerist í fyrri heimstyrjöldinni og fjallar um franska hersveit sem neitar að taka þátt í vonlausri árás sem væri vís til þess að drepa flesta hermennina. Yfirmenn hersins eru að vonum illir yfir þessu og til refsingar fyrir hugleysið velja þeir af handahófi hermenn sem þeir ætla að dæma til aftöku. Ofurstinn Dax (Kirk Douglas) áttar sig á óréttlætinu við þessa ákvörðun og tekur að sér að verja hermennina í sýndarréttarhöldum.
Ég las að eitt af þekktustu stílbrögðum Kubricks, hin svokölluðu tracking shots, hefðu fyrst komið fram í þessari mynd. Hér má sjá dæmi um þetta:
Um leið og ég sá þetta mundi ég eftir atriðinu úr Clockwork Orange þar sem Alex gengur inn í plötubúðina. Ég fann ekki gott myndband af þessu á YouTube en þetta hérna sýnir nokkurn veginn hvað ég er að tala um:
Leikurinn hjá Kirk Douglas gerði þessa mynd að því stórvirki sem hún var. Í fyrrum myndum Kubricks hafði hann ekki haft aðgengi að leikurum eins og Kirk og þess vegna er ekkert skrítið að Kubrick hafi fyrst slegið verulega í gegn hérna. Svipbrigði Kirk sýna alltaf fullkomnlega tilfinningar persónu hans án þess að hann gangi of langt. Annað frábært atriði við þessa mynd var endirinn sem lýkur á lagi sem tekst á svo sannfærandi hátt að breyta tilfinningum hermannanna:
Að lokum mæli ég með þessari verðlaunaræðu frá Kubrick sem ég rakst á þegar ég var að leita að efni á YouTube. Það er ekki oft sem maður heyrir Kubrick tala um kvikmyndagerð.
Í tíma um daginn sýndi Siggi kennari atriði úr kvikmyndinni High Noon þar sem klukkur voru í aðalhlutverki. Siggi sagði að þetta væri sjaldgæf leið til þess að byggja upp spennu í kvikmynd, m.a. vegna þess hve erfitt væri að nota klukkur í klippingu. Mér fannst þetta áhugavert og þegar ég sá hvað hvað myndin hefur hlotið góða dóma ákvað að kíkja á hana um síðustu helgi.
Will Kane (Gary Cooper) að gifta sig
High Noon er vestri sem fjallar um fógetann Will Kane sem býr í litlu smáþorpi í New Mexico. Sama dag og Will ætlar að gifta sig og leggja skóna á hilluna fréttir hann að gamall óvinur, Frank Miller, hafi verið náðaður úr fangelsi, sé á leið í bæinn og leiti hefnda. Við þessar fréttir skapast togstreita hjá Will. Ætti hann að yfirgefa þorpið og forða eigin skinni eða eiga á hættu að vera myrtur?
Allir íbúar þorpsins, jafnvel eiginkonan Wills, ráðleggja honum að flýja. Will finnst hins vegar á honum sé ekki stætt á öðru en að vera hugrakkur og mæta Miller. Hann ákveður því að leita stuðnings eins margra félaga sinna
Will grætur. Sjaldséð í vestrum!
og hann getur og vera viðbúinn því þegar Miller kemur í þorpið með hádegislestinni. Hins vegar kemur smátt og smátt í ljós að þorpið samanstendur af heiglum sem eru ekki tilbúnir að verja gamla fógetann sinn. Með hverri mínútu sem líður styttist í komu Miller og örvænting Franks eykst. Andrúmsloftið verður enn spennuríkara með því að sýna tifandi klukkur við hvert tækifæri, eins og ég minntist á áðan.
Will einn og yfirgefinn
High Noon (eða Um hádegi eins og hún heitir á imdb) hefur verið túlkuð sem táknsaga fyrir McCarthy-tímabilið þar sem leikstjórar og handritshöfundar í Hollywood mættu ásökunum, ímynduðum eða raunverulegum, um að vera kommúnistar eða tengjast sovéska kommúnistaflokknum á einhvern hátt. Þannig táknuðu íbúar þorpsins þá sem vitnuðu fyrir HUAC (nefnd sem hafði eftirlit með óamerískri starfsemi) og sviku kollega sína í Hollywood. Einnig hefur verið litið svo á myndina sem táknsögu fyrir þátttöku Bandaríkjana í Kóreustríðinu, sem mér finnst aðeins leiðinlegri kenning.
Uppáhaldsmynd Bill Clintons
Þrátt fyrir að í dag sé víða litið á High Noon sem einn besta vestra allra tíma braut myndin nokkrar venjur þessa tíma þegar hún kom út. Það var til dæmis óvenjulegt að sýna hetjuna í svörtu. Lokaatriðið - þar sem Will grýtir tinstjörnunni sinni í moldina og rýkur úr bænum - þótti sumum, eins og t.d. John Wayne, óamerískt, enda fyrirleit hann High Noon og gerði í staðinn Rio Bravo, sem var svar hans gegn þessari mynd og fjallaði um fógeta sem hafnaði allri hjálp. Myndin mætti einnig gagnrýni frá kommúnistaöflum í Sovetríkjunum, sem fannst hún upphefja einstaklinginn. Með tíð og tíma hafa þessar gagnrýnisraddir orðið sjaldgæfari enda hefur hún hlotið lof frá flestum vængjum stjórnmálanna (t.d. lofaði Ronald Reagan myndina þrátt fyrir að vera mikill anti-kommúnisti).
Eitt stílbragð sem mér fannst áhugavert var að láta hana gerast á um það bil rauntíma, þ.e.as. að mínúta á skjánum jafngildir mínútu hjá áhorfendum. Þrátt fyrir bæði það og að lítið er um bardagaatriði í myndinni (sérstaklega fyrir vestra) fyrir utan síðustu 15 mínúturnar þá er myndin aldrei leiðinleg heldur nær að halda upp mikilli spennu allan tímann. Kannski er það bara út af öllum tifandi klukkunum!
Myndin hlaut Óskarsverðlaun fyrir besta lagið. Það var spilað mjög oft í myndinni. Hér má hlusta á það:
